اشاره:مسجد، نمادي استوار از تمدن اسلامي در طول تاريخ بوده و ارزش و اعتبار خود را ميان مسلمانان حفظ کرده است. در اين ميان، دوران صدر اسلام، درخشان ‏ترين دوره در طول حيات مساجد است؛ چرا که در آن زمان، مسجد نه صرفاً محل عبادت، که محل فعاليت‏ هاي اقتصادي، اجتماعي، سياسي، قضايي و نظامي به شمار مي‏ آمد. براي احياي هر چه بيشتر مساجد بايد کوشيد آنها هر چه بيشتر به مساجد صدر اسلام نزديک شوند و توانايي‏ هاي فراوان خود را به فعليت برسانند.

مسجد، کانون مشورت در صدر اسلام

يکي از عوامل کليدي در دست‏يابي به موفقيت ‏ها و چشيدن طعم کام‏يابي، مشورت است. پيامبر اکرم صلي‏ الله‏ عليه ‏و‏آله‏ وسلم تقريباً در همه مواردي که دستور مستقيم وحي وجود نداشت، از راه مشورت با مسلمانان تصميم ‏گيري مي‏ کرد و معمولاً اين مشورت‏ ها در مسجد صورت مي‏ پذيرفت. انتخاب خارج شهر مدينه براي رويارويي با مشرکان در جنگ احد يا کندن خندق در شمال مدينه در جنگ احزاب، از شمار اين مشورت‏ هاست.

مسجد و تعاون اجتماعي

امام صادق عليه‏ السلام مي‏ فرمايد: «همانا در عهد رسول خدا، نيازمندان در مسجد سکونت مي‏ گزيدند.» اين حضور دو فايده داشت: نخست آنکه از آوارگي آنها جلوگيري مي‏ کرد و دوم آنکه اين افراد به عنوان طبقه نيازمند جامعه، هميشه در برابر چشم حاکم و مردم بودند و لابه‏ لاي شلوغي شهر و رفت و آمدها گم نمي‏ شدند. از اين رو، شخص پيامبر اعظم صلي‏ الله‏ عليه‏ و‏آله‏ وسلم و مسلمانان همواره در فکر تأمين زندگي آن ها بودند و اولين امکاناتي که به دست مي‏ آوردند، به آنها اختصاص مي‏ دادند. افزون بر اين، مسجد، پناه‏گاه غريبان و در راه‏ ماندگان يا به تعبير قرآن «ابن السبيل» بود؛ به‏ گونه‏ اي که در شهرهاي اسلامي هرگاه فرد تازه‏ واردي داخل شهر مي‏ شد و در آن شهر کسي را نمي‏ شناخت، يکسره به سراغ مسجد آن شهر مي‏ رفت و در مدت اقامت خود در آنجا سکونت مي‏ گزيد. بنابراين، در صدر اسلام، خدمات‏ رساني اجتماعي يکي از کارکردهاي مسجد بود. شناسايي نيازمندان منطقه، دستگيري از آن ها و گردآوري کمک براي ايشان، پرداخت وام، اقدامات تسهيل ازدواج زوج‏ هاي جوان، برنامه‏ ريزي براي عيادت و سرکشي از بيماران و اموري از اين دست، مواردي است که بسياري از مساجد نمونه کشور با پيروي از مساجد صدر اسلام، در ايفاي نقش خود در تعاون اجتماعي به آن مي‏ پردازند.

مسجد، تجلي‏ گاه وحدت

مسجد، محل گردهمايي مسلمانان و تجلي‏ گاه پرشکوه انسجام و يک‏پارچگي ملت مسلمان است. مسجد، حافظ سلامت دين و جامعه است و نمايش وحدت و هم دلي نمازگزاران، بقاي اسلام را تضمين مي‏ کند. حضور نمازگزاران در مسجد، اميد دشمنان اسلام را به نااميدي بدل مي‏ سازد. در صدر اسلام نيز حضور مردم مسلمان هنگام نماز در مسجد، نشانه قدرت اسلام بود و توان مردمي، اجتماعي، سياسي و نظامي مسلمانان را اثبات مي‏ کرد. مسجد، همواره نقش وحدت آفريني را در جامعه اسلامي ايفا کرده است و اگر مسجدي چنين نقشي نداشت، مورد سرزنش پيامبراکرم صلي‏ الله‏ عليه‏ و‏آله‏ وسلم قرار مي‏ گرفت. مسجد ضرار، نمونه‏ اي از اين مسجد است که منافقان با هدف تفرقه‏ انداختن ميان مسلمانان ساختند و پيامبر به فرمان خداوند، مؤمنان را از حضور در اين مسجد نهي فرمود.

دشمنان دين خدا، پيوسته در کمينند تا با دامن زدن به اختلاف‏ ها و ايجاد تفرقه، يک‏پارچگي مسلمانان را از بين ببرند و راه نفوذ و تسلط خود را به درون آن ها باز کنند. حضور پيروان مذاهب مختلف اسلامي اعم از شيعه و سني در صفوف نماز، برهم زننده نقشه دشمن و مايه ناکامي آنها است. امام صادق عليه‏ السلام مي‏ فرمايد: «کسي که با برادران اهل سنت در صف اول، نماز جماعت بگزارد، همچون کسي است که پشت سر رسول خدا صلي‏الله‏ عليه‏ و‏آله‏ وسلم در صف اول نماز گزارده باشد».

مسجد؛ پايگاهي نظامي

مسجد، محل برافراشته شدن پرچم سپاه اسلام و اعزام آنان به جبهه‏ هاي نبرد است. در صدر اسلام مسجد، جايگاه گفت‏ وگو و مشورت در مورد مسائل نظامي بود. در زمان پيامبر اکرم صلي‏ الله‏ عليه‏ و‏آله‏ وسلم ، هنگام جنگ احد، سربازان مسلح اسلام در مسجد ماندند. همچنين آن حضرت در آستانه جنگ احد، درباره چگونگي رويارويي با مشرکان قريش، در مسجد با ياران خود به تبادل نظر پرداخت.

مسجد مي‏ تواند نقش سازنده‏ اي در حفظ روحيه آمادگي و همکاري مردم با جبهه‏ هاي نبرد داشته باشد. پيامبراکرم صلي‏ الله‏ عليه‏ و‏آله‏ وسلم گاه از دانش غيبي بهره مي‏ گرفت و مؤمنان حاضر در مسجد را در جريان آخرين رويدادهاي جبهه قرار مي‏ داد و براي عاملان پيروزي در جبهه‏ ها دعا مي‏ کرد.

امام خميني رحمه‏ الله با اشاره به کارکرد نظامي و کارکردهاي ديگر مساجد مي‏ فرمايد: «در صدر اسلام، [مسلمانان] هر وقت که مي‏ خواستند جنگ بروند، از مسجد تجهيز مي‏ کردند. هر وقت مي‏ خواستند يک کار مهمي بکنند، در مسجد طرح مي‏ کردند... و مسائل سياسي‏ شان را مي‏ گفتند و اجرا مي‏ کردند ارتش مي‏ فرستادند و همه اين کارها را آنجا مي‏ کردند و ما اميدواريم که اين محتوا برگردد».

مسجد و پاسداري از عدالت

در صدر اسلام، مسجد پناه‏گاه مظلومان و محل رسيدگي به شکايت‏ هاي مردم بود. در اين دوران، تقريباً تمامي مسائل حقوقي و اختلاف‏ هاي ميان مردم که نيازمند رسيدگي بود، در مسجد حل و فصل مي‏ شد. قضاوت‏ هاي اميرمؤمنان علي عليه‏ السلام در دَکّة القضاي مسجد کوفه و آغاز حکومت عدل گستر مهدي موعود از مسجدالحرام، نشان پيوند تاريخي مسجد و عدالت است. در حال حاضر، اگرچه عموم دادرسي‏ ها در مراکز قضايي انجام مي‏ شود، از وجود امام جماعت مسجد محله نيز مي‏ توان براي داوري و حکميت در اختلاف‏ هاي محلي و برقراري آشتي ميان دو طرف دعوا بهره گرفت.

مسجد و تعليم و تعلم

در صدر اسلام، مسجد افزون بر محل برگزاري مراسم عبادي، محل دانش‏ آموزي نيز به شمار مي‏ آمد. براي نمونه، پيامبر در مسجد، آيه‏ هاي قرآن، احکام و معارف دين و حتي مسائل تاريخي را به مردم آموزش مي‏ داد. مطالبي که در اين جلسه بيان مي‏ شد، با ميزان توان فکري شنوندگان هماهنگ بود و جلسه‏ ها پس از برخي نمازها، مانند صبح و شام که شمار بيشتري از مردم در مسجد حضور داشتند، برگزار مي‏ شد. افزون بر مسجدالنبي، در ديگر مسجدهاي مدينه نيز جلسه‏ هاي درس برقرار بود. رسول خدا صلي‏ الله‏ عليه‏ و‏آله‏ وسلم از برخي ياران برجسته خود براي امامت جماعت استفاده مي‏ کرد و آنان به مردم تعليم مي‏ دادند.

مسجد، کانون امر و نهي اسلامي

مسجد از ابتدا جايگاه تحقق فريضه امر به معروف و نهي از منکر بوده است. جلوه روشن اين مسئله، جايگاه موعظه در عصر پيامبر گرامي اسلام و ابلاغ بايدها و نبايدهاي اسلامي به مردم است. از سوي ديگر، حضور شکوهمند مؤمنان در مسجد، صحنه دل ربايي مي‏ آفريند که خود به تنهايي، انسان را به سمت خوبي‏ ها و معروف‏ ها مي‏ کشاند. خصلت‏ هاي الهي انسان با مشاهده شور و اشتياق نمازگزاران براي رساندن خود به مسجد، برانگيخته مي‏ شود. انساني که به مسجد پيوست، ضمن اقامه يکي از بزرگ‏ترين معروف‏ ها، از منکرها دوري مي‏ کند و مي‏ کوشد خود را به گناهان آلوده نسازد. امام رضا عليه‏ السلام مي‏ فرمايد: «به پا داشتن نماز جماعت، عامل کمک به کارهاي خير و تقوا و مايه جلوگيري از بسياري گناهان است.» کسي که دل در گرو محبت خدا دارد و روزانه چندبار به خانه خدا پا مي‏ گذارد، به راحتي اسير دام شيطان نمي‏ شود. دلي که با صفاي بندگي انس گرفت، تيرگي گناه را حس و از آن پرهيز مي‏ کند.

مسجد، محل پيوند دين و سياست

مسجد، مقر حاکميت و پايگاه فرماندهي پيامبر اعظم صلي‏ الله‏ عليه‏ و‏آله‏ وسلم در مدينه بود. پايه‏ هاي اساسي حکومت اسلامي در زمان رسول خدا صلي‏ الله‏ عليه‏ و‏آله‏ وسلم ، در مسجد، بنيان نهاده شد و اصول و مباني دين مبين اسلام از اين پايگاه مقدس به مردم جهان عرضه گشت. از اين رو، مسجد، نماد تلفيق دين و سياست و محل ملاقات، گفت‏ وگو و مذاکره آن حضرت با هيئت‏ هاي سياسي بود. انتصاب کارگزاران و سفيران در مسجد صورت مي‏ گرفت و اعتراض به حکومت و برکناري کارگزاران در مسجد طرح مي‏ شد. امام خميني رحمه‏ الله در مورد نقش سياسي مسجد و جداناپذيري دين و سياست مي‏ فرمايد: «اسلام از زمان پيغمبر حکومت تشکيل داده است. قواي نظامي و انتظامي داشته است در سياست‏ ها دخالت مي‏ کرده و مسجدالنبي، مرکز سياست اسلامي بوده و ثقل قدرت اسلامي».

مسجد، مرکز انقلاب اسلامي

مسجد، محل تبادل اخبار و اطلاعات خرد و کلان و بحث و گفت‏ وگو درباره آنها و جهت‏ گيري و روشن شدن افکار عمومي است. در اين صورت، شرايط جامعه در جنبه‏ هاي گوناگون به راحتي به گوش عموم مردم مي‏ رسد و آنها به سرعت در مورد نبايدها و انحراف‏ هاي موجود در جامعه واکنش نشان مي‏ دهند. جلسه‏ هاي وعظ و خطابه و سخنراني‏ هاي روشن‏گرايانه اهل علم و دين در مسجد، نقش مؤثري در بيداري و آگاهي مردم دارد. در نتيجه، مسجد، پايگاه خيزش انقلابيان و مبارزان دين‏داري است که با کژروي‏ ها و کژرفتاري‏ هاي جامعه به مقابله برمي‏ خيزند و حرکت‏ هاي انقلابي را سازمان‏دهي مي‏ کنند. مقام معظم رهبري، با اشاره به نقش انقلابي مسجد و احياي مساجد کشورهاي اسلامي پس از انقلاب ايران مي‏ فرمايد: «تا قبل از انقلاب اسلامي، کسي جرئت نمي‏ کرد دم از اسلام بزند. در اين کشورهاي اسلامي که امروز مسجدها رونق پيدا مي‏ کنند و کانون تحرک مي‏ شوند، تا ديروز مسجدها متعلق به يک مشت پيرمرد از کار افتاده بود. امروز آن مسجدها جاي جوانان و کانون جنبش‏ هاست».

نقش مسجد در پيروزي انقلاب اسلامي

مؤمنان هشيار و آگاه، مبارزه با حکومت ستمگر پهلوي را از مسجد آغاز کردند و آن را مرکز فعاليت‏ هاي مبارزاتي خود قرار دادند. رژيم پهلوي مي‏ کوشيد مساجد را به انزوا بکشاند و جوانان را از آنجا دور نگه دارد و فعاليت‏ هاي مذهبي و سياسي مساجد را کنترل کند. به همين دليل، به کنترل واعظان و جلسه‏ هاي سخنراني و فعاليت‏ هاي فرهنگي مردم در مساجد مي‏ پرداخت. نقش مسجد در انقلاب اسلامي به قدري گسترده بود که رژيم، در برخي از مساجد را بست. البته حکومت نتوانست مانع کارآيي مسجد شود و مسجد، به پايگاه انقلاب و مرکز نشر آموزه‏ هاي اسلامي و محل وحدت نيروهاي انقلابي تبديل شد. مساجد، مرکز تبادل اطلاعات و جلسه‏ هاي مشاوره ميان مبارزان بود و پخش اعلاميه در بيشتر مساجد ايران صورت مي‏ گرفت.

مسجد در آيينه روايات

پيامبراکرم صلي‏ الله‏ عليه‏ و‏آله‏ وسلم : حق مساجد را بدهيد که آن دو رکعت نماز است پيش از اينکه در آن بنشينيد.

امام علي عليه‏ السلام : نشستن در مسجد در نزد من بهتر است از نشستن در بهشت؛ چرا که در نشستن در بهشت خشنودي من است و در نشستن در مسجد، رضايت پروردگارم.

هر کس مسجدي را بزرگداشت و احترام کرد، در روز قيامت، پروردگار را خندان و شادان ديدار مي‏ کند و نامه عملش به دست راستش داده مي‏ شود.